کار گیرنده های حسی

برای درک عمیق این موضوع، گیرنده حسی را مانند یک «مترجم» تصور کن. دنیای بیرون با زبان‌های مختلفی (مثل نور، صدا، گرما و مواد شیمیایی) با بدن ما صحبت می‌کند، اما مغز ما فقط یک زبان را می‌فهمد: زبان پیام‌های عصبی (جریان الکتریکی).

تعریف علمی: گیرنده حسی در واقع یک یاخته (سلول) یا حتی بخشی از یک یاخته است که اثر محرک‌های محیطی را دریافت کرده و آن را به پیام عصبی تبدیل می‌کند.

انواع محرک‌ها: صدا، فشار، اکسیژن، گرما و نور نمونه‌هایی از این محرک‌ها هستند که هر کدام گیرنده ویژه و تخصصی خود را در بدن تحریک می‌کنند.

با وجود گستردگی گیرنده‌ها، می‌توانیم آن‌ها را در پنج دسته کلی و بسیار مهم طبقه‌بندی کنیم:

1 گیرنده‌های مکانیکی (حساس به فشار، کشش و ارتعاش)

2 گیرنده‌های شیمیایی (حساس به غلظت مواد، بو و مزه)

3 گیرنده‌های دمایی (حساس به تغییرات گرما و سرما)

4 گیرنده‌های نوری (حساس به فوتون‌های نور)

5 گیرنده‌های درد (حساس به آسیب‌های بافتی)

اینجا دقیقاً همان جایی است که باید عمیق فکر کنی! یک اتفاق فیزیکی یا شیمیایی چگونه تبدیل به الکتریسیته (پیام عصبی) در بدن می‌شود؟

راز اصلی در غشای سلول است: عوامل مختلفی مثل تغییر شکل فیزیکی (در اثر فشار)، مواد شیمیایی و یا تغییرات دما، باعث می‌شوند میزان نفوذپذیری غشای گیرنده به یون‌ها تغییر کند.

تغییر پتانسیل الکتریکی: با تغییر نفوذپذیری، یون‌ها (مانند سدیم و پتاسیم) جابه‌جا می‌شوند و در نتیجه پتانسیل الکتریکی غشای گیرنده تغییر می‌کند. این تغییر پتانسیل، همان جرقه اولیه برای ایجاد پیام عصبی است.

برای درک بهتر، در عکس زیر گیرنده فشار پوست زیر ذره‌بین برده شده است.

ساختار گیرنده فشار:

این گیرنده در واقع انتهای دارینه (دندریت) یک نورون حسی است.

این انتهای دارینه‌ای لخت نیست؛ بلکه درون یک پوشش چندلایه و انعطاف‌پذیر از جنس بافت پیوندی قرار گرفته است.

مراحل گام‌به‌گام ایجاد پیام در گیرنده فشار:

1 ورود محرک: نیروی مکانیکی (فشار) به پوست وارد می‌شود.

2 تغییر شکل: پوشش بافت پیوندی فشرده شده و رشته دارینه درون آن را تحت فشار قرار داده و تغییر شکل می‌دهد.

3 باز شدن دروازه‌ها: این تغییر شکل فیزیکی باعث می‌شود کانال‌های یونی موجود در غشای گیرنده (دارینه) باز شوند.

4 تولید پیام: با ورود و خروج یون‌ها، پتانسیل الکتریکی غشا تغییر کرده و پیام عصبی در دارینه ایجاد می‌شود.

6 مخابره: پیام عصبی ایجاد شده از طریق نورون حسی به دستگاه عصبی مرکزی (مغز و نخاع) ارسال می‌شود تا پردازش گردد.